Vrijheid van de media

Persoonlijk vind ik, dat de publieke toon de laatste 15 jaar een gevaarlijke wending heeft genomen. Daarmee bedoel ik niet de toon van het politieke debat, die in essentie al minstens 30 jaar consistent is. De confronterende aanpak van Nieuw Links krijgt nu zijn reactie in de aanzwellende tegenkracht van rechts.
Waar het mij om gaat is de wijze waarop het algemene nieuws tot ons komt. Sinds de veronderstelde ondergang van de ideologieën (Fukuyama et al.), hebben de verschillende media een metamorfose ondergaan waarbij ze in zekere mate hun traditionele verenpak hebben afgeschud en elkaar anders zijn gaan beconcurreren. Dit hangt samen met de financiële verandering in het krantenbedrijf, dat economisch succes lange tijd als secundair heeft beschouwd (Telegraaf uitgezonderd). Winstgevendheid werd belangrijker. De opkomst van internet als nieuwsbron heeft dit proces nog versterkt doordat kranten zich nadrukkelijker bij de lezer moeten afficheren. Een genuanceerde benadering trekt te weinig lezers.

Met het verval van de ideologische tegenstellingen zijn kranten homogener geworden in hun benadering van nieuwswaardige onderwerpen. Wie een Volkskrant uit 1980 naast die van 2005 legt, ziet precies wat ik bedoel. De politieke focus is nagenoeg verdwenen, en vervangen door een sterker bewustzijn voor de evenementen om ons heen, in de meest brede zin. Ook een krant als het NRC daalde af van zijn elitair liberale hoogte. Als gevolg van deze ontwikkeling schoven kranten als AD en Telegraaf (de oorspronkelijke exponenten van deze wijze van nieuwsoverdracht) op naar een nog sensationalistischer (alarmistische) wijze van publiceren.
Een gevolg van die veranderde focus is, dat er minder tijd wordt genomen om nieuws op zijn merites te beoordelen, met als gevolg dat de controlerende taak van de pers op een hellend vlak belandde.

De verandering van de toon in de nieuwsoverdracht heeft mijns inziens een reflex van onverschilligheid opgeroepen bij diegenen die primair afhankelijk zijn van de nieuwsgaring, de politici. Met de toenemende schreeuwerigheid van de media ontstond bij gevestigde politieke partijen een zekere reserve ten opzichte van de waan van de dag. Op zich was dat een gezonde ontwikkeling, ware het niet dat deze doorschoot naar een resistentie voor onwelgevallige grote koppen. Het gevolg zien we in de huidige houding van de grote politieke partijen: het stellen van parlementaire vragen is belangrijker dan de beantwoording, het versterkte belang continu in het nieuws te zijn (voortdurende opiniepeilingen vereisen dit) en een de facto ontkenning van belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen, dit laatste mede uit angst voor de afstraling van negatieve publicitaire gevolgen. Dit heeft een directe weerslag op het publieke debat gehad.

Uit bovenstaande analyse kan ik niet anders dan concluderen dat het publieke debat verstikt wordt door de economische concurrentie van de media. Om deze ontwikkeling tegen te gaan zou of 1) de economische druk op het krantenbedrijf verminderd moeten worden, of 2) de wijze van berichtgeving aangaande niet-politieke onderwerpen moet worden onderworpen aan beperkingen.
Ik ben me er van bewust dat dit een beperking van de persvrijheid suggereert, maar ben van mening dat dit bij nadere beschouwing niet direct het geval zal blijken. Het gevaar ligt meer in ontwikkelingen op de langere termijn.
Die gevaren zijn:
Ad. 1 Dat door subsidiëring van mediabedrijven de noodzaak tot economische slagvaardigheid zodanig verminderd dat de nieuwsoverdracht weer terugvalt in hobbyisme, en fixatie op gevestigde politieke overtuigingen. Gesubsidieerde websites zijn daar nu al een voorbeeld van.
Ad. 2 Dat de overheid door de macht over de nieuwsoverdracht een te grote druk kan uitoefenen om onwelgevallige berichtgeving te belemmeren of blokkeren. Met name censuur op politieke berichtgeving is uit de aard der zaak levensgevaarlijk. Dit gevaar is reëel, maar de mate waarin internet nu al functioneert biedt in dat opzicht hoop. Deze ontwikkeling te ver doorzetten zal worden verhinderd op straffe van de ontwikkeling van een onafhankelijke nieuwscultuur op het net die zo ver afwijkt van de traditionele media dat deze laatste hun functie verliezen.

De wijze waarop druk wordt uitgeoefend zou om de hierboven genoemde redenen een indirecte moeten zijn. Te denken valt aan economische sancties achteraf. Dit laat de gedrukte media vrij om hun berichtgeving onafhankelijk in te richten, maar ontneemt hen de prikkel om aandacht te krijgen door het luidste volume te produceren, aangezien dat economisch geen meerwaarde hebben zal. Het publieke debat zal hierdoor aan meerwaarde winnen, doordat dit voor kranten een mogelijk alternatief biedt zich te onderscheiden, en als gevolg daarvan vanuit het standpunt van het economisch eigendom de rendabiliteit positief beïnvloeden zal.


Reacties op “Vrijheid van de media”

1.

Zande op 02 Nov 2009 om 2:10 pm

Laat de kranten maar failliet gaan,niemand zit toch nog op oud nieuws te wachten dat ook nog eens door de politiek gekleurde redacteuren wordt verdraaid en gefilterd?

2.

leusen op 02 Nov 2009 om 2:26 pm

Het lijkt me dat u gelijk hebt als u grote problemen voor de Nederlandse kranten signaleert. U hebt ook gelijk als u zegt dat dit slecht is voor de democratie. Over de oorzaken van de problemen en de remedies kunnen de meningen echter sterk uiteen lopen en, in mijn geval, doen zij dat ook.

Als u spreekt over ‘het verval van de ideologische tegenstellingen‘ dan herken ik daarin eigenlijk de kranten van vandaag niet terug. Het probleem is niet de afwezigheid van ideologie maar juist de ideologische eenvormingheid van de kranten. Er is in Nederland zeker ruimte voor een conservatief / liberale krant zoals de NRC die vroeger was maar die ruimte wordt niet benut. Dit komt met name doordat vrijwel alle kranten in handen zijn gevallen van het linkse PCM. Daar ging men intern concurreren om de gunst van het management, in plaats van extern de concurrentie met andere bladen als De Telegraaf of het FD aan te gaan. Slecht ondernemerschap is de belangrijkste economische oorzaak van de huidige problemen van de kranten.

In de tweede plaats ging de kwaliteit sterk achteruit, met name bij de NRC en met name nadat die krant door Elsevier was verkocht aan PCM. Je kunt je afvragen of er ruimte is in Nederland voor een werkelijke kwaliteitskrant als bijvoorbeeld de FAZ of de NYT maar de neiging van kranten als de Volkskrant en NRC om heel dicht tegen het linkse establishment aan te kruipen (veel bekende politieke journalisten zijn actief PvdA lid) helpt uiteraard niet om de onafhankelijkheid op te brengen die nodig is voor kwalitatief hoogwaardige berichtgeving. We hoeven maar aan het “Hoedemannetje” van de Volkrant voor de laatste verkiezingen te denken om te begrijpen dat Nederlandse kranten zich zien als verlengstuk van de PvdA of de ‘linkse kerk’ in bredere zin. Ook de grote uitwisseling tussen journalistiek en overheidsvoorlichting helpt niet mee in dit verband.

“Sensatie-zoeken’ om economische redenen is hoe dan ook niet iets waar Nederlandse kranten economisch veel mee opschieten, aangezien het grootste deel van de Nederlandse kranten via abonnementen wordt verkocht en niet via de losse verkoop. De oorzaak van de problemen van de Nederlandse kranten ligt dan ook niet in de markt maar in hun lage kwaliteit en hun eenzijdigheid. Dat zijn markt-externe factoren die door de markt alleen maar worden afgestraft, zoals het hoort!

Overheidsinvloed op de inhoud van kranten, langs indirecte weg toch al veel te groot, is wel het laatste wat we zouden moeten willen. Alsof de overheid ooit heeft laten zien een onpartijdige arbiter te zijn in politieke berichtgeving.

Laten we liever vertrouwen op de markt zelf. Slechte kranten als de NRC hebben de keus: zich richten op hun traditionele publiek en dat bedienen met het soort onderwerpen en opinies waarnaar vraag is, of verdwijnen. In dat laatste geval zullen er ongetwijfeld andere kranten in het gat springen, of andere media, zoals websites en tijdschriften. Met veel van de huidige Nederlandse kranten gaat helaas niet veel goeds verloren.

3.

J. School op 03 Nov 2009 om 4:07 pm

Goed betoog, Hannibal, maar de urgentie van journalistieke genuanceerdheid (in plaats van “volume”) lijkt vooral te berusten op de in de meeste journalistieke kringen even diepgewortelde als aanmatigende gedachte dat zij een hogere waarheid vertolken en een corrigerende taak hebben ten aanzien van politieke flankvorming.

Door de luide stem van het populisme wordt de geschreven pers uitgelokt het volume eveneens op te voeren. Vervolgens komt er een lelijke aap uit de mouw: zij beschouwt het steeds openlijker als haar heilige taak – in een gesloten front en ingebed in een nauw subsidieweefsel – de populistische vijanden van hun politieke geestverwanten/opdrachtgevers te bestrijden in plaats van nieuwsgaring te bedrijven.

Met andere woorden: er speelt ook en wel degelijk een kwaliteitsprobleem binnen het gilde.

4.

Hannibal op 03 Nov 2009 om 7:50 pm

@ J. School

Mijn probleem met de huidige situatie is vooral dat nuancerende geluiden gesmoord worden, die onder andere omstandigheden een matigende invloed op het debat zouden hebben. Zo merk ik dat via mijn Google-newsfeed van tijd tot tijd de gereformeerde bladen opsla, die over onderwerpen die hun geloofsovertuiging niet raken, weldadig genuanceerd kunnen zijn. Hun algemene positionering voorkomt echter dat die nuance veel invloed heeft, het is te makkelijk ze weg te zetten onder een badinerende noemer.
Door echter het volume te limiteren, zul je de mainstream-bladen dwingen om op te vallen met afwijkende geluiden. Dat verbreed het speelveld, en creëert ruimte (fysiek, op de pagina´s).
Het gesloten front wordt voor een deel ook veroorzaakt door de eenvormige opleiding van journalisten. De Scholen voor Journalistiek zijn geen zegen gebleken. Beter schrijven wordt de leerlingen niet geleerd, en de gedachte dat het in de eerste plaats een ambacht betreft, ligt beneden de waardigheid van een HBO-opleiding. Daar hoorde ik capabele journalisten 25 jaar geleden al over klagen, en minder erg is het niet geworden.

5.

Hannibal op 03 Nov 2009 om 8:26 pm

@ leusen

Ik zie geen tegenstelling tussen enerzijds een verval van ideologische tegenstellingen en anderzijds ideologische eenvormigheid. Volgens mij is dat een alternatieve beschrijving van hetzelfde proces.

Aangaande Uw tweede punt, die ruimte is er echt wel, de beperkte oplage van de kranten die u noemde, zal U verbazen. Zo was het grootste tijdschrift ter wereld heel lang “De Kampioen”, van de ANWB (ca. 1 miljoen, toen) daarna volgde er een hele tijd niets. De Telegraaf is volgens mij in oplage nog steeds een van de grootste kranten ter wereld. M.i. is het kwaliteitsverlies zowel te wijten aan de instroom van anders opgeleide journalisten als een verminderde interesse voor nuance. De ontwikkeling van ministeriële voorlichting tot algemene spindoctoring is daarbij ook een belangrijke factor, omdat deze spindoctors heel vaak senior journalisten zijn, waartegen hun opvolgers onbewust blijven opkijken. Dat maakt iemand als Frits Wester tot iemand die op eenzame hoogte staat, omdat zijn hele generatie lang geleden voor het geld gekozen heeft. Ervaring is in zijn niche doorslaggevend.

De keus voor wèlk abonnement is echter wel belangrijk. Dat werkt een beetje als het olietanker-effect. Het lot van het AD is exemplarisch.

Mijn betoog is mede ingegeven door inside info. Ik ken zowel van NRC als van de Volkskrant een aantal mensen uit vorige hoofdredacties persoonlijk. De worsteling van het AD met de vorm om te concurreren met de Telegraaf zijn jarenlang voor iedereen duidelijk zichtbaar geweest, maar veel sluipender voltrok zich een dergelijk proces binnen de kwaliteitskranten. Het NRC heb ik lang niet gevolgd, maar van de Volkskrant heb ik er met mijn neus bovenop gezeten. Uiteindelijk heeft het niet gewerkt, maar er is veel energie aan besteed.

Wat ik bepleit, is het dempen van het volume. Zoals de hardste schreeuwers de meeste aandacht krijgen, zo worden ook kranten verkocht. Sensatie verkoopt. Het is de machtsanalyse van de marketingmensen, en ik heb daar een groot ontzag voor. Ergo, dat punt uitschakelen als concurrentie-element zal de kranten dwingen andere wegen te zoeken om zich te onderscheiden.

Ik heb zeker vertrouwen in de markt, maar soms moet je het speelveld afbakenen. We realiseren het ons niet vaak, en er naar vragen is een geweldige manier om topjournalisten chagrijnig te krijgen, maar de core business is het verkopen van advertenties. Al het andere is franje. Wat ik beoog, is ze weer te laten concurreren op kleur en verzorging van de franje, niet op het geluidsvolume.

6.

leusen op 03 Nov 2009 om 8:48 pm

@ Hannibal op 03 Nov 2009 om 7:50 pm #

Uw punt tav de oplage van buitenlandse kwaliteitsbladen zie ik wel maar de kwaliteit van een blad hangt ook van de auteursmarkt af, zowel die van journalisten als die van free-lancers en externe auteurs. Landen als Duitsland of de USA putten wat dat betreft gewoon uit een veel grotere markt voor de top.

Mijn punt tav NRC en Volkskrant was niet dat de concurrentie als kwaliteitsbladen ze kapot heeft gemaakt maar dat ze binnen PCM geheel naar binnen gericht en dus op elkaar gericht waren. Zowel De Telegraaf als het FD stonden buiten PCM en hadden dus voor de hand gelegen als concurrenten voor NRC Handelsblad. In plaats daarvan gingen NRC en Volkskrant zich zo op elkaar richten dat ze uiteindelijk volstrekt verwisselbaar werden en zich richtten op dezelfde niche waar maar plaats was voor een krant. Dat is overigens met name schadelijk geweest voor de NRC, die een groot deel van zijn natuurlijke doelgroep verspeeld heeft en en meer nog, zijn intellectuele en politieke gezag.

Nogmaals: grote koppen verkopen losse nummers, niet abonnementen. En losse nummers zijn voor de economie van een krant niet zo belangrijk. Het “hoge volume” kan dus niet zo zeer uit economische mechanismen worden verklaard. Eerder door gebrek aan afstand, objectiviteit en dus eigenlijk kwaliteit.

Overigens stel ik dit alles met weinig plezier vast want ik ben een echte ‘kranten junkie’ en zou graag hebben gezien dat de NRC van 20 jaar geleden, met vaste medewerkers als Rudy Kousbroek, Karel van het Reve, Max Pam, Martin van Amerongen, en Heldring een nieuwe generatie van vergelijkbaar niveau zou hebbenweten aan te trekken.

Maar kranten gaan lang mee, zelfs onder slecht management. Bemoedigend is het verhaal van Elsevier, zoals beschreven door Gerry van der List. Misschien zit een dergelijke ommekeer er ook voor de NRC in.

7.

Hannibal op 03 Nov 2009 om 9:47 pm

@ leusen
Uw punt betreffende Volkskrant en NRC zie ik zeker.

Wat betreft de verkoop: koppen verkopen losse kranten, maar abonnementen worden verkocht op basis van sfeer. Die kun je toch niet los zien van elkaar. Op dat punt heeft juist de Volkskrant enorme klappen gekregen door alle veranderingen. Dat juist hun zaterdagabonnement heel populair is, is veelzeggend.

8.

leusen op 03 Nov 2009 om 9:57 pm

@ Hannibal op 03 Nov 2009 om 9:47 pm

Zoals u al wel begrepen hebt ken ik vanouds de NRC beter dan De Volkskrant. Voor mijn gevoel is die krant er inhoudelijk in de afgelopen jaren eerder op vooruit dan op achteruit gegaan – maar als ik dat vind is dat waarschijnlijk geen goed nieuws voor De Volkskrant!

9.

Hannibal op 03 Nov 2009 om 10:12 pm

@ leusen
Ik had tien jaar een abonnement op NRC, daarna ruim tien jaar niet meer bekeken. Ik lees hem nu geregeld op zaterdag, maar de Sudoku en Hans Ree (godzijdank, hij nog wel) zijn mijn favorieten, en dat geeft te denken. Toch soms nog wel goede stukken.

De Volkskrant ben ik zo nu en dan gaan lezen toen mijn zus er ging werken, ook al bijna 20 jaar terug. Het is ook de krant van mijn vrouw. Hij is zeker beter geworden, maar daarmee kom ik terug op mijn vorige post.

10.

Zande op 03 Nov 2009 om 10:20 pm

De meeste kranten zijn verworden van informatiebron,tot recreatief leesvoer.Ik lees nu kranten,om het even welke,zoals ik de Elsevier oid lees.Voor de actualiteit of verdieping hoef je het niet meer te doen,maar ter ontspanning(de Telegraaf overdrijft dat overigens ernstig),gaat het nog wel.Nog even,en we zijn er van af,dan zal internet de nieuwsfunctie volledig overnemen,en zullen de weekbladen hopelijk voor de verdieping zorgen.
Toen ik nog kranten bezorgde,was een Vaderland niet te tillen,de Volkskrant dikker dan het telefoonboek,en de Zaterdag editie was afdoende voor een weekeinde leesvoer.Nu is een uurtje op zijn best wel afdoende.

11.

Hannibal op 03 Nov 2009 om 10:44 pm

Het Vaderland! (zucht van weemoed) Nooit gelezen, maar staat bij mij op de een of andere manier voor de goeie ouwe tijd.