Wouter Bos is een Lame Duck

De politieke commentaren concentreerden zich afgelopen vrijdag op het gedraai van Wouter Bos, en de mogelijke val van het kabinet. Daar leek ook alle reden voor, en wat het kabinet betreft is duidelijk dat het aftellen in een stroomversnelling is gekomen, maar er is meer. De kwestie Afghanistan, en de wijze waarop de PvdA handelt op dit dossier tonen ondubbelzinnig dat Wouter Bos nog alleen PvdA-leider is in naam. Hij is een lame-duck geworden, een Amerikaans begrip voor een politicus die wel het formele gezag voert op beleidsterreinen, terwijl iedereen beseft dat hij er weinig tot niets meer tot stand gaat brengen omdat hij politieke steun ontbeert, en die ook niet meer zal genereren.

Afgelopen week zagen we het ene na het andere opiniestuk van PvdA-(semi)-prominenten op de opiniepagina´s van vooral het NRC. De PvdA-kruiwagen vol kikkers die allen een andere kant op willen is een vertrouwd verschijnsel geworden: allochtone bestuurders, gefrustreerden en baantjesjagers hakken vrolijk op elkaar in. Ook de aanvallen van de zeer terecht gedumpte minister Ella Vogelaar zijn als zodanig ook weinig meer dan een meewarige glimlach waard, maar het zijn de uitingen van de strijd die onder de oppervlakte heeft gewoed. En die strijd lijkt voorbij. Het asgrauwe gezicht van Bos in het televisie-debat met Pechtold bij P&W sprak ook boekdelen. Wouter Bos zit er doorheen, en had zich dat pas net gerealiseerd.

De deconfiture van Bos werd wellicht nog het meest pijnlijk weergegeven door het twitteren van PvdA-kamerlid Martijn van Dam. Vorige week berichtte deze, dat men hem niet midden in de nacht hoefde te bellen met vragen over een missie Uruzgan, omdat die er niet zou komen. Wat journalisten verder ook hoorden. Punt. Van Dam maakte hiermee duidelijk dat de PvdA-fractie zich niets gelegen zou laten liggen aan mogelijke compromissen die partijleider Wouter Bos in het kabinet nog zou kunnen uitdokteren, en kan niet anders worden uitgelegd dan als een schot voor de boeg van de PvdA-bewindslieden. Dat werd echter niet herkend als zodanig, en dat had gevolgen.

Donderdagavond 12 februari kwam Wouter Bos in de problemen door uitspraken in de pers en bij P&W over een misverstand tussen hemzelf en de Minister van Buitenlandse Zaken, Maxime Verhagen over een mogelijk Uruzgan-compromis. Verhagen verkeerde in de veronderstelling dat er een politiek compromis was gesloten over een nieuwe missie, terwijl Bos ontkende zelfs maar van de discussie op de hoogte te zijn, een onhoudbare positie. Net als eind januari bij de presentatie van het rapport van de Commissie-Davids, was Bos door zijn partijgenoten in de Tweede Kamer hard teruggefloten. Daarmee werd gedemonstreerd dat hij als partijleider geen enkel gezag meer heeft over zijn Kamerfractie.

Wouter Bos is gevallen in dezelfde kuil als ooit PvdA-leider Anne Vondeling. Bij het aantreden van Wim Kok als minister van Financiën in het laatste kabinet Lubbers werd gewaarschuwd dat dat ministerie hem mogelijk in grote problemen zou kunnen brengen door tegenstellingen tussen PvdA- en landsbelang, waarmee werd verwezen naar het verlies van het partijleiderschap van PvdA-leider en Minister van Financiën Anne Vondeling in 1966. Kok had het tij echter mee, en bleek ook tactisch het politieke spel tot in de finesses te beheersen. Naar nu blijkt waren de waarschuwende woorden destijds echter niet onterecht.

Het succes van Wouter Bos als minister van Financiën steekt pijnlijk af tegen zijn falen als partijleider. Hij heeft de PvdA in de afgelopen jaren te weinig sturing gegeven, en moet daarvoor nu de rekening betalen. Ironisch is dat Bos de noodzaak tot bezuinigen in het komende voorjaar terdege beseft, zich er ook voor in wil zetten, maar politiek niet langer in staat is die aan zijn partij te verkopen. Daarmee zijn zowel dit kabinet als Bos als partijleider gedoemd, en is het wachten op een acceptabel moment om de koningsmoord te voltrekken. De PvdA-fractie lijkt er veel aan gelegen om liefst nog vóór de verkiezingen van 3 maart een daad te stellen. Om diezelfde redenen heeft het CDA er meer baat bij de beslissing over die datum heen te tillen.

Eén ding staat vast: als het kabinet niet voor 3 maart valt over het Uruzgan-dossier, zal Wouter Bos daags na de Gemeenteraadsverkiezingen zijn aftreden als partijleider bekend maken. Misschien was 45 jaar geleden dat voor de PvdA geen reden om het kabinet te laten vallen, in de huidige politieke praktijk bestaat een dergelijke optie eigenlijk niet meer. Iemand die binnen zijn partij zoveel gezag verloren heeft als Bos de afgelopen maanden, kan niet worden beschouwd als de man die voldoende ministerieel gezag over heeft om de grootste bezuinigingsoperatie sinds de Crisis in de jaren dertig van de twintigste eeuw te verkopen aan een partij die volstrekt aan het desintegreren is, en wanhopig probeert nog iets van een profiel te redden. Vervanging zal voor de coalitiepartners niet aan de orde zijn. Wouter Bos is passé, en het kabinet valt binnen drie weken. Voor een land dat kampt met enorme economische problemen is het een bijzonder treurig stemmende conclusie dat mooi-weer-partij PvdA opnieuw bewijst niet in staat te zijn bij tegenspoed daadkrachtig besluiten te nemen.